ހއ. މޮޅަދޫއަކީ ތިލަދުންމަތީގެ އުތުރުބިތުގައި އޮތް، އާސާރީ ގޮތުންނާއި ތާރީހީ ގޮތުން ފާހަގަކޮށްލެވޭ މުހިންމު ރަށެކެވެ. މިރަށުގެ ވާހަކަ ދައްކާއިރު، އެންމެ ބޮޑަށް ދެކެވޭ އެއް ވާހަކައަކީ ސައްޔިދު ތޯހާގެ ޒިއާރަތުގެ ވާހަކައެވެ. ނަމަވެސް، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުވެ ޒަމާނަށް އައި ބަދަލާއެކު، މިހާރު މި ވާހަކަތައް ދައްކާ މީހުން މިރަށުގައި ވަރަށް މަދެވެ. ކުރިން އެ ވާހަކަތައް ގަބޫލުކުރަމުން އައި ގޮތަށް، މިހާރު އެކަންކަން ގަބޫލުކުރާ މީހަކު މިރަށަކު ނެތެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ސައްޔިދު ތޯހާގެ ނަމުގައި ހަދާފައިވާ ޒިއާރަތް މިއަދުވެސް އެރަށުން ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. މި ޒިއާރަތުގެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ސިފައަކީ އެތަނުގައި ހުރި ވަރަށް ދިގު ދިދަ ދަނޑިއެވެ. ޒިއާރަތުގެ ފުރާޅުގައި އީޓު ޖަހާފައިވާއިރު، މުޅި ގެގަނޑު ހަދާފައިވަނީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ޒިއާރަތްތަކެކޭ އެއްފަދައިން ލަކުޑިންނެވެ.
ޒިއާރަތަށް ވަންނަން ހުންނަ ދޮރަކީ އަތުން ކަހާލެވޭ ގޮތަށް ހުރި ދޮރެއް ނަމަވެސް، އެއީ އިންސާނަކަށް އެތެރެއަށް ވަދެ ނިކުމެވޭ ވަރަށް ވުރެ ކުޑަ ދޮރެކެވެ. ޒިއާރަތުގެ އެތެރޭގައި ފިރިހެނެއްގެ މަހާނަ ދެގާ ޖަހާފައި ހުރި ނަމަވެސް، މަހާނައެއްގެ ސިފައަށް ފަސްގަނޑު ހަދާފައެއް ނެތެވެ. އަދި މަހާނަ ގަލުގައި ނުވަތަ އެހެން ތަނެއްގައިވެސް އެއްވެސް ލިޔުމެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ބެލެވޭ ގޮތުގައި މި ޒިއާރަތުގެ އެތެރެ ސާފުނުކުރާތާ މިހާރު ވަރަށް ގިނަ ދުވަސްވެއްޖެއެވެ.
މޮޅަދޫ ސައްޔިދު ތޯހާގެ ޒިއާރަތަށް މީހުން ނަދުރު ބުނެ ހެދި ޒަމާން މިހާރު ވަނީ ފަސްދީ ގޮސްފައެވެ. އެ ޒަމާނުގައި މީހުން ނަދުރުބުނެގެން ކަންޖާއި ބޮޑިބަތް އަޅައި، މީހުން ކިރައި ހެދިއެވެ. މީގެ އިތުރުން ތަފާތު ހަދިޔާތައްވެސް ޒިއާރަތަށް ގެންދެއެވެ. އެންމެ ގިނައިން ގެންދާ އެކައްޗަކީ ކާއްޓެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން މޮޅަދޫގެ ދުވަސްވީ މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި ނަދުރުބުނެގެން ގެންނަ ކާށިތައް ކޯދު ފެޅުމުން، އޭރުގެ ވެރިން އެތަކެތި ގެންގޮސް ވަކި ސަރަހައްދެއްގައި އިންދައެވެ. އެ ސަރަހައްދަށް ކިޔަނީ "ޒިއާރަތް ރުއްގަނޑު" އެވެ. މިހާރުވެސް އެ ރުއްގަނޑު އެބައޮތެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު އެތަން އޮތީ މީހަކަށް ވަރުވާއަށް ލިޔެދީފައެވެ.
ސައްޔިދު ތޯހާގެ ތާރީހާ ގުޅޭގޮތުން ބުނެވެނީ އެކަލޭގެފާނަކީ ހއ. މަތީރަށްފުޅުގައި އޮންނެވި ވަލީވެރި ކަލޭގެފާނުގެ އާއިލާ ބޭފުޅެއް ކަމަށެވެ. ބުނެވޭ ގޮތުގައި ސައްޔިދު ތޯހާގެ ސަންދޯއް މޮޅަދޫއަށް ލެއްގުމުން، އެ ފެނުނު މީހުން އެރަށު މިސްކިތްދޮށުގައި ވަޅުލައި ޒިއާރަތް އެރުވީއެވެ.
މި ޒިއާރަތުގެ ދިދަ ދަނޑިއާ ގުޅިގެންވެސް އާދަޔާ ހިލާފު ވާހަކައެއް އޮވެއެވެ. ޒިއާރަތް ހެދި ދުވަހު ލެއްގި ދިގު ދިދަ ދަނޑި އަތޮޅު އޮފީހަށް ގެންދަން އަތޮޅުވެރިން އެންގެވުމުން، އެކަމާ މީހުން ފަސްޖެހުނެވެ. ނަމަވެސް އަތޮޅުވެރިން ވިދާޅުވީ އެއީ ދިދަ ދަނޑި ޖަހަންޖެހޭ ފަދަ ބޭކަލެއް ނަމަ އަދިވެސް ދިދަ ދަނޑިއެއް ލައްގާނެ ކަމަށެވެ. އޭގެ ފަހުން ހަމަ އެފަދަ އެހެން ދަނޑިއެއް ލެއްގުމުން އެ ދަނޑި ޒިއާރަތުގައި ޖެހީއެވެ. މިއަދުވެސް ފެންނަން އެހެރީ އެ ދަނޑިއެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން 14 އަހަރު މޮޅަދޫގެ ނައިބުކަންކޮށް ކުޑަކަތީބުކަންވެސް ކުރެއްވި އާދަމް އިބްރާހިމް ވަނީ ހެކިދީފައެވެ.
މޮޅަދޫގެ ތާރީހަށް ބަލާއިރު، މި ޒިއާރަތުގެ އިތުރުންވެސް އާސާރީ ބައެއް ކަންކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ރަށުގެ މީހުން ދިރިއުޅޭ ސަރަހައްދުގައި ހުރި އާސާރީ މިސްކިތާއި، އެ މިސްކިތު ވަޅަކީވެސް ގިނަ ދުވަސްވީ ތަންތަނެވެ. ރަށުގެ ދުވަސްވީ މީހުންގެ ފަރާތުން އެނގޭ ގޮތުގައި، މޮޅަދޫއަކީ ކުރީގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ދަނޑުވެރިކަން ކުރި، އަދި އަތޮޅުގެ އެހެން ރަށްރަށާ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅުން ބޭއްވި ރަށެކެވެ. ރަށުގެ ތާރީހީ ބިނާތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ހިރިގަލުގެ މަސައްކަތްތަކުން އޭރުގެ މީހުންގެ ފަންނުވެރިކަން ހާމަވެއެވެ.
މިއަދު މޮޅަދޫ ރައްޔިތުން ވަނީ މިފަދަ ޝިރުކުގެ އަމަލުތަކުން އެއްކިބާވެފައެވެ. ޒިއާރަތަށް ނަދުރުބުނުމާއި، އެތަނަށް ޒިޔާރަތްކުރުން މިހާރު ވަނީ މާޒީވެފައެވެ. ނަމަވެސް ތާރީހީ ބިނާއެއްގެ ގޮތުގައި މި ޒިއާރަތް އަދިވެސް އެބަހުއްޓެވެ. މިތަނާ ބެހޭގޮތުން ދެކެވޭ ފްލޯކް ވާހަކަތަކުގައި ހިމެނެނީ ކިހާވަރެއްގެ ހަގީގަތެއްކަން މިއަދު ބުނަން ނޭނގުނަސް، މިއީ އެއްދުވަސްވަރެއްގައި މީހުންގެ އިހުތިރާމާއި ގަދަރު އިންތިހާއަށް ލިބިފައިވާ ތަނެއްކަން ކަށަވަރެވެ.
ކުރިން އެތަނަށް ނަދުރުބުނެ އުޅުނު މީހުން މިއަދުވެސް ދިރިތިބި ނަމަވެސް، އެމީހުންވެސް މިހާރު އެ ވާހަކަތައް ގަބޫލެއް ނުކުރެއެވެ. ސައްޔިދު ތޯހާ ނަމަށް ނިސްބަތްކޮށް އެރަށު ހުކުރު މިސްކިތަށް "ސައްޔިދު ތޯހާ މިސްކިތް" މި ނަން ވަނީ ދީފައެވެ. މިއީ މިއަދު އެރަށުގެ އެންމެ މުހިންމު ތާރީހީ ނިޝާނެވެ.
