ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަމުން އަހަރަކު އެތައް ބިލިއަން ޑޮލަރެއް ލިބުނު ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރިތަކާއި އާންމު ރައްޔިތުން މިއަދު ދަނީ ބޭރު ފައިސާ ލިބުމުގެ ދަތިކަމުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ތަކުލީފުތަކެއް އުފުލަމުންނެވެ. މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) އިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ރަސްމީ ރޭޓަކީ ޑޮލަރަކަށް 15.42 ރުފިޔާ ކަމަށް ވިޔަސް، ބާޒާރުގެ ހަގީގަތް މިއާ މުޅިން ތަފާތެވެ. ކަޅު ބާޒާރުގައި ނުވަތަ ޕެރަލަލް މާކެޓުގައި ޑޮލަރުގެ ރޭޓު މިހާރު ހުރީ 21 ރުފިޔާއާ ގާތްކުރާ މިންވަރެއްގައެވެ.
2026 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ޑޮލަރުގެ ތަދުމަޑުކަމާއި ބޮޑު ދަރަނީގެ އަސްލު ގުޅިފައިވަނީ 2018 އިން 2023 އަށް އޮތް މޯލްޑިވިއަން ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ (އެމްޑީޕީ) ސަރުކާރުގެ މާލީ ސިޔާސަތުތަކާއެވެ. މިއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ އިދާރާތަކުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކާއި، ދައުލަތުގެ ރިޒާވްގެ ހާލަތަށް ބަލާއިރު ފެންނަން އޮތް ހަގީގަތެކެވެ.
ދަރަނީގެ ފުން ވަޅުގަނޑާއި ފައިސާ ޗާޕުކުރުން
ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުގެ ތެރޭގައި އިގުތިސާދު ހިފެހެއްޓުމުގެ ނަމުގައި ބޭރުން ނެގި ބޮޑެތި ލޯނުތަކާއި، އަދި އޭގެ ފަހުން ވެސް އުމްރާނީ ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތަކަށް ނެގި ކޮމާޝަލް ލޯނުތަކުގެ ސަބަބުން 2023 ވަނަ އަހަރު ނިމުނުއިރު ޖީޑީޕީގެ ނިސްބަތުން ދަރަނި ހުރީ 123 އިންސައްތައިގައެވެ. އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ކަމަކީ، 2021 ވަނަ އަހަރު ނިމިދިޔަ ސަރުކާރުން ވިއްކި 500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވްރިން ސުކޫކެވެ. ބޮޑު އިންޓްރެސްޓް ރޭޓެއްގައި ނެގި މި ސުކޫކުގެ މުއްދަތު ހަމަވެ، އެއްފަހަރާ ބޮޑު އަދަދެއް ދައްކަން ޖެހުމަކީ މިއަދުގެ ސަރުކާރަށް ކުރިމަތިވި އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް ހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައި އެމްއެމްއޭ މެދުވެރިކޮށް ފައިސާ ޗާޕުކުރުން ނުވަތަ އޯވަޑްރޯ ކުރުން އާދައަކަށް ހެދުމުގެ ސަބަބުން، އިގުތިސާދުގައި ރުފިޔާ ގިނަވެ، ޑޮލަރަށް އޮތް ޕްރެޝަރު އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެގެން ދިޔައެވެ. އެއްވެސް ކޮންޓްރޯލެއް ނެތި ފައިސާ ނެރުމަކީ މިއަދު ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރުގެ އަގު 21 ރުފިޔާއަށް އެރުމުގެ މައިގަނޑު އެއް ސަބަބު ކަމަށް އިގުތިސާދީ މާހިރުން ފާހަގަކުރެއެވެ. ފައިސާ ޗާޕުކުރުމުގެ ސަބަބުން ރުފިޔާގެ އަގު ވެއްޓި، އިންފްލޭޝަން މައްޗަށް ދިއުމަށް މަގުފަހިވެގެން ދިޔައެވެ.
އިގުތިސާދީ ކުރިއެރުން މަޑުޖެހުން: މާލީ އިދާރާތަކުގެ އަންދާޒާ
މާލީ ބުރައާއެކު 2026 ވަނަ އަހަރަކީ ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދަށް އައިސްފައިވާ ވަރަށް ބޮޑު ހީނަރުކަމެއްގެ އަހަރެކެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ އިދާރާތަކުގެ އަންދާޒާތައް ހުރީ ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދީ ދުވެއްޔާ މެދު ކަންބޮޑުވާ ކަމަށެވެ. އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކް (އޭޑީބީ) ގެ އެންމެ ފަހުގެ އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް އައުޓްލުކްގައި ލަފާކޮށްފައިވާ ގޮތުން 2026 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދީ ކުރިއެރުން ހުންނާނީ އެންމެ 1.0 އިންސައްތައިގައެވެ. މިއީ 2025 ވަނަ އަހަރު ހުރި 5.4 އިންސައްތައާ އަޅައި ބަލާއިރު ވަރަށް ބޮޑު ވެއްޓުމެކެވެ. އަދި މިއަހަރު އިންފްލޭޝަން 5.0 އިންސައްތައަށް އަރާނެ ކަމަށް ވެސް އޭޑީބީން ލަފާކުރެއެވެ.
ވޯލްޑް ބޭންކުން ނެރެފައިވާ މޯލްޑިވްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް އަޕްޑޭޓް ރިޕޯޓުގައި މިއަށްވުރެ ވެސް މާޔޫސީ މަންޒަރެއް ކުރަހާފައި ވެއެވެ. އެ އިދާރާއިން ލަފާކުރާ ގޮތުގައި، ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް ކުޑަކުރަން މަޖުބޫރުވުމާއި ޑޮލަރު ދަތިކަމުގެ ސަބަބުން ވިޔަފާރިތައް ހުއްޓުމަކަށް އައުމާ ގުޅިގެން، އިގުތިސާދީ ކުރިއެރުން 0.7 އިންސައްތައަށް ވެއްޓޭނެއެވެ. ނަމަވެސް 2027 ގައި އިގުތިސާދު އަލުން ކުރިއަރާނެކަމަށް ލަފާކުރެއެވެ. މިއީ މެދުއިރުމަތީގެ ހަމަނުޖެހުންތަކާ ގުޅިގެން ބައިނަލްއަގުވާމީ ބާޒާރުގައި މުދާ އުފުލުމުގެ އަގު ބޮޑުވުމާއި، ދައުލަތުގެ އުމްރާނީ ތަރައްގީގެ ގިނަ މަޝްރޫއުތަކެއް ހުއްޓުމަކަށް އައުމުގެ ނަތީޖާއެވެ.
ފެންޓަމް ޕެގް އަދި ކަޅު ބާޒާރުގެ ނުފެންނަ ޓެކްސް
15.42 ރުފިޔާގެ ރަސްމީ ރޭޓަކީ އިގުތިސާދީ މާހިރުން (ފެންޓަމް ޕެގް) ނުވަތަ ހަމައެކަނި ލިޔެކިޔުމުގައި އޮންނަ ރޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރާ ރޭޓެކެވެ. އިގުތިސާދީ ނިޒާމު ރަނގަޅަށް ހިނގާ ގައުމެއްގައި ނަމަ، ކޮންމެ ވިޔަފާރިއަކަށް ވެސް ބޭންކަށް ގޮސް 15.42 ރުފިޔާ ދިނުމުން 1 ޑޮލަރު ލިބެންޖެހޭނެއެވެ. ނަމަވެސް މިއަދުގެ ރާއްޖޭގައި އާންމު ވިޔަފާރިއަކަށް މިކަން ކުރުމަކީ މުސްތަހީލު ކަމެކެވެ. ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް (ބީއެމްއެލް) ފަދަ ވިޔަފާރި ބޭންކުތަކަށް އެކަށީގެންވާ ވަރަށް ޑޮލަރު ނުލިބޭތީ، ބޭންކުތަކުން ވަނީ އާންމުންނަށް ޑޮލަރު ދޫކުރާ މިންވަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ހިފަހައްޓާފައެވެ.
ވިޔަފާރިތަކަށް މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ހަދާ ޓެލެގްރަފިކް ޓްރާންސްފާ (ޓީޓީ) ތަކަށް ޑޮލަރު ލިބުން ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަތިވެފައެވެ. މި ސަބަބާ ހުރެ، ރަސްމީ ނިޒާމުގެ ބޭރުން ހިންގާ ވައިބާ ގުރޫޕްތަކާއި ނުރަސްމީ އެޖެންޓުންގެ އެހީގައި ޑޮލަރު ގަންނަން ވިޔަފާރިތަކަށް މަޖުބޫރުވެއެވެ. ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރެއްގެ ރޭޓު 21 ރުފިޔާއަށް އެރުމަކީ އާންމު ރައްޔިތުންގެ ޖީބަށް ނުފެންނަ ޓެކްސެކެވެ. 21 ރުފިޔާގެ ރޭޓުގައި ޑޮލަރު ގަނެގެން ކާބޯތަކެއްޗާއި މުދާ އެތެރެކުރާ ވިޔަފާރިވެރިޔާ، އެ މުދަލުގެ އަގު ކަނޑައަޅާނީ އެ ރޭޓަށް ބަލައިގެންނެވެ. އެހެންކަމުން، އާންމުންގެ މުސާރަ ރުފިޔާއިން އެއްވަރެއްގައި ހުއްޓަސް، ތަކެތީގެ އަގު ބޮޑުވެ، ދިރިއުޅުމުގެ ހަރަދުތައް އިންތިހާއަށް އުފުލިގެންދެއެވެ.
ބޮޑު ދަރަނީގެ ބުރަ އަދި ރިޒާވް ހުސްވުން
ފަތުރުވެރިކަމުން މި އަހަރު ބިލިއަނުން ޑޮލަރު ލިބޭނެ ކަމަށް ލަފާކުރާއިރު، މަރުކަޒީ ބޭންކުގެ ރިޒާވް ހުސްވަނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ ޖަވާބަކީ 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު ރާއްޖެއިން ދައްކަން ޖެހުނު ބޮޑެތި ބޭރުގެ ދަރަނިތަކެވެ. ގައުމު ޑިފޯލްޓްވުމުން ސަލާމަތްކުރުމަށްޓަކައި، އޭޕްރީލް 2026 ގައި ދައުލަތުން ވަނީ އެއް މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ބޭރުގެ ފަރާތްތަކަށް 924 މިލިއަން ޑޮލަރު ދައްކާފައެވެ.
މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ 2021 ވަނަ އަހަރު ވިއްކާފައިވާ 500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވްރިން ސުކޫކާއި އޭގެ ކޫޕަން ޕޭމަންޓްތަކަށް ދައްކަންޖެހުނު 524.68 މިލިއަން ޑޮލަރެވެ. އަދި އިންޑިއާގެ ރިޒާވް ބޭންކާއެކު ހަދާފައިވާ ކަރަންސީ ސްވޮޕް ފެސިލިޓީގެ ދަށުން އަނބުރާ ދައްކަންޖެހުނު 400 މިލިއަން ޑޮލަރެވެ. މި ބިޔަ ދަރަނިތައް ދެއްކުމަށްޓަކައި އެމްއެމްއޭއިން ވަނީ ބޭރު ފައިސާ އެއްކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް އޭޕްރީލް މަހު ދަރަނިތައް ދައްކައި ނިމުނުއިރު، ރަސްމީ ރިޒާވް ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށަށްގޮސްފައެވެ. އަދި ބޭނުންކުރެވޭ ރިޒާވް (ޔޫސަބަލް ރިޒާވް) ހުރީ މިއަށްވުރެ ވެސް ދަށްކޮށެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކީ، ވިޔަފާރި ބޭންކުތަކަށް ދޫކުރާނެ އިތުރު ޑޮލަރެއް މަރުކަޒީ ބޭންކުގައި ނެތުމެވެ.
ފަތުރުވެރިކަމުގެ އާމްދަނީ އާއި ބޭންކިން ނިޒާމުގެ ފަރަގު
ދަރަނި ދެއްކުމުގެ އިތުރުން، ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދުގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް މައްސަލައަކީ ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭ އާމްދަނީއާއި ރާއްޖޭގެ ބޭންކިން ނިޒާމާ ދެމެދު އޮތް ދުރުކަމެވެ. ރިސޯޓުތަކަށް އެތައް ބިލިއަން ޑޮލަރެއް ލިބުނު ނަމަވެސް، އޭގެ ބޮޑު ބައެއް ރާއްޖޭގެ ބޭންކުތަކަކަށް ނުވަދެއެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުގެ ރިޕޯޓުތަކުން ވެސް ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި، ގިނަ ރިސޯޓުތަކުން އެމީހުންގެ ޑޮލަރު ބަހައްޓަނީ ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ އެކައުންޓުތަކުގައެވެ. އެއީ ބޭރުގެ ސަޕްލަޔަރުންނަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށާއި، ރިސޯޓު ހެދުމަށް ބޭރުން ނަގާފައިވާ އަމިއްލަ ލޯނުތައް ދެއްކުމަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން، އިގުތިސާދަށް ވަންނަ ޑޮލަރު އެތެރޭގެ ބާޒާރުގައި ދައުރުވުން މަދުވެ، މުޅި ޕްރައިވެޓް ސެކްޓަރު ޑޮލަރަށް ޖެހެއެވެ.
އަޅަމުންދާ ފިޔަވަޅުތަކާއި މާލީ އިސްލާހުތައް
މާޒީގެ ދަރަނިތަކުން ސަލާމަތްވެ، އިގުތިސާދު ހަމަމަގަށް އެޅުވުމަށްޓަކައި މިހާރުގެ ސަރުކާރުން ދަނީ ހަރުކަށި، ނަމަވެސް ކޮންމެހެން އަޅަންޖެހޭ މާލީ އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަމުންނެވެ. އާ ފޮރިން ކަރަންސީ އެކްޓުގެ ދަށުން، ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގެ ވިޔަފާރިތަކުން ލިބޭ އާމްދަނީގެ ވަކި މިންވަރެއް ރާއްޖޭގެ ބޭންކިން ނިޒާމުގެ ތެރެއިން މާރުކުރަން ވަނީ މަޖުބޫރުކޮށްފައެވެ. މިގޮތުން ރިސޯޓުތަކުން ކޮންމެ ފަތުރުވެރިއަކަށް 500 ޑޮލަރު ބޭންކުތަކަށް މާރުކުރުން ވަނީ ލާޒިމުކޮށްފައެވެ.
މީގެ އިތުރުން ސަބްސިޑީ ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ވަނީ ފަށާފައެވެ. މުއްސަނދިންނާއި ފަގީރުންނަށް ތަފާތުކުރުމެއް ނެތި ދެމުންދިޔަ ބްލޭންކެޓް ސަބްސިޑީގެ ބަދަލުގައި، ހަމައެކަނި ބޭނުންޖެހިފައިވާ ފަރާތްތަކަށް ސަބްސިޑީ ދިނުމުގެ ނިޒާމަކަށް ބަދަލުކުރުން ހިމެނެއެވެ. އަދި ގެއްލުމުގައި ހިންގަމުންދިޔަ ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތައް (އެސްއޯއީތައް) އެއްކޮށްލުމާއި، އާސަންދައިގެ ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމަށް ބޭސް ބަލްކްކޮށް ގަތުމުގެ ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުން ފަދަ ފިޔަވަޅުތައް ދަނީ އަޅަމުންނެވެ.
އިގުތިސާދީ ކުރިމަގު
2026 ވަނަ އަހަރަކީ ދަރަނި ދެއްކުމުގެ އަހަރަށް ވުމާއެކު، ބައިނަލްއަގުވާމީ އިދާރާތަކުގެ އަންދާޒާތައް މި އަހަރަށް ދަށެވެ. ނަމަވެސް، އިންޓަނޭޝަނަލް މަނިޓަރީ ފަންޑު (އައިއެމްއެފް) އަދި ވޯލްޑް ބޭންކުން ވެސް ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި، ދިވެހި ސަރުކާރުން މިހާރު ފަށާފައިވާ މާލީ އިސްލާހުތައް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ތަންފީޒުކުރެވިއްޖެނަމަ، ގައުމުގެ އިގުތިސާދު އަނބުރާ އާރާސްތުވާނެއެވެ. މިއަދު އުފުލަންޖެހިފައިވާ ތަކުލީފަކީ، މާޒީގެ ދަރަނިތަކުން ސަލާމަތްވެ، މާދަމާގެ އިގުތިސާދު ހަރުދަނާކުރުމަށްޓަކައި ކަޑައްތުކުރަން މަޖުބޫރުވެފައިވާ މަރުހަލާއެކެވެ.
ސަރުކާރުން ބޭރުގެ ދަރަނިތައް ރީސްޓްރަކްޗާ ކުރަންދެން ނުވަތަ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ އާމްދަނީ ރާއްޖޭގެ ބޭންކުތަކަށް ވެއްދޭނެ ދާއިމީ ހައްލެއް ހޯދަންދެން، ރާއްޖޭގެ ހަގީގީ ތަކެތީގެ އަގުތައް ކަނޑައަޅަމުން ދާނީ 21 ރުފިޔާއާ ހަމަކުރާ ކަޅު ބާޒާރުގެ ރޭޓުންނެވެ. މި ހަގީގަތާ ކުރިމަތިލާއިރު، އެންމެ ބޮޑު ގެއްލުމަކާއި ތަކުލީފެއް އުފުލަން ޖެހިފައިވަނީ ރުފިޔާއިން މުސާރަ ލިބި، ޑޮލަރުގެ އަގުން ދިރިއުޅުމުގެ ހަރަދުތައް ކުރަން ޖެހިފައިވާ އާންމު ދިވެހި ރައްޔިތު މީހާއަށެވެ.
