އެމެރިކާއިން އީރާނުގެ ބަނދަރުތަކާއި ހުރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅި ބަންދުކޮށް، ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތައް މިއަދުން ފެށިގެން އަޅާނެކަން އިއުލާން ކުރުމާ ގުޅިގެން ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ސާފުނުކުރާ ތެޔޮ ފީފާއެއްގެ އަގު 103 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށްވުރެ މައްޗަށް އަރައިފިއެވެ. މިއަދު ހެނދުނު ބާޒާރުތައް ހުޅުވުނުއިރު، ބްރެންޓް ކްރޫޑް (ސާފު ނުކުރާ ތެޔޮ) ފީފާއެއްގެ އަގު ވަނީ 8 އިންސައްތަ އުފުލި، 103.21 ޑޮލަރަށް އަރާފައެވެ. އަދި އެމެރިކާގެ ވެސްޓް ޓެކްސަސް އިންޓަމީޑިއޭޓް (ޑަބްލިއުޓީއައި) ތެޔޮ ފީފާއެއްގެ އަގު ވަނީ 105.12 ޑޮލަރަށް އުފުލިފައެވެ. މި ކުއްލި ބަދަލާއެކު ދުނިޔޭގެ ހަކަތައިގެ ބާޒާރަށް ވަނީ ބޮޑު ސިހުމެއް ލިބިފައެވެ. މިއީ ފަހުގެ ތާރީހެއްގައި ތެލުގެ އަގު މިހާ ހަލުވިކަމާއެކު އުފުލުނު ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ. ތެލުގެ އަގުގެ އިތުރުން، ޔޫރަޕުގެ ގުދުރަތީ ގޭހުގެ އަގުވެސް ވަނީ ކުއްލިއަކަށް 18 އިންސައްތަ މައްޗަށް ގޮސްފައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ އިގްތިސާދަށް އަންނާނެ ހީނަރުކަމާމެދު އިންވެސްޓަރުންނާއި އިގްތިސާދީ މާހިރުން ދަނީ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކުރަމުންނެވެ. ހާއްސަކޮށް ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމަށްފަހު އާރާސްތުވަމުން އައި ދުނިޔޭގެ އިގްތިސާދަށް މިއީ ފޫނުބެއްދޭވަރުގެ ގެއްލުމަކަށް ވެދާނެކަމުގެ ބިރު ވަނީ ހީވެފައެވެ.
މައްސަލައިގެ ފެށުމާއި ބާޒާރަށް އައި ބަދަލު
މި މައްސަލަ ފެށިގެން އައީ ފާއިތުވި ހަފުތާބަންދުގައި އެމެރިކާއާއި އީރާނާ ދެމެދު ކުރިއަށްދިޔަ ސިޔާސީ މަޝްވަރާތައް، ނަތީޖާއެއް ނުނުކުމެ ނާކާމިޔާބުވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، އެމެރިކާގެ އަސްކަރިއްޔާގެ ސެންޓްރަލް ކޮމާންޑް (ސެންޓްކޮމް) އިން ވަނީ އީރާނުގެ ބަނދަރުތަކަށް ވަދެނުކުމެވާ އުޅަނދުތަކަށް ހުރަސްއަޅައި، ހުރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅިން ދަތުރުކުރާ އީރާނާ ގުޅުންހުރި އުޅަނދުތައް މިއަދުން ފެށިގެން ހުއްޓުވާނެކަން އިއުލާން ކޮށްފައެވެ. ދުނިޔޭގެ ތެލުގެ ސަޕްލައިގެ ގާތްގަނޑަކަށް 20 އިންސައްތަ ހުރަސްކުރާ މި މުހިންމު ކަނޑުއޮޅި ބަންދުވުމުގެ ބިރު ހީވުމާއެކު، ބާޒާރުގެ ނާޒުކުކަން މިންކުރާ އިންޑެކްސް ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް މައްޗަށް ގޮސްފައެވެ. އެމެރިކާގެ މި ނިންމުމަކީ ހަމައެކަނި އީރާނަށް އަމާޒުކޮށް އެޅި ފިޔަވަޅެއް ނަމަވެސް، މީގެ ސަބަބުން މުޅި މެދުއިރުމަތީގެ ސަލާމަތީ ކަންކަމަށް ވަނީ ބުރޫއަރާފައެވެ.
ހުރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅިއަކީ ދުވާލެއްގެ މައްޗަށް އެތައް މިލިއަން ފީފާއެއްގެ ތެޔޮ އުފުލާ ބޯޓުފަހަރު ހުރަސްކުރާ މުހިންމު މަގެކެވެ. އެމެރިކާގެ އަސްކަރިއްޔާއިން މި ސަރަހައްދުގައި ހަރަކާތްތެރިވާން ފެށުމާއެކު، އިންޝުއަރެންސް ކުންފުނިތަކުން ވަނީ މި ސަރަހައްދުން ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުތަކުގެ ޕްރީމިއަމް (ފީ) އެތައް ގުނައަކަށް ބޮޑުކޮށްފައެވެ. ތެޔޮ އުފުލާ ބޮޑެތި ޓޭންކަރުތަކުން މިހާރު ދަނީ ހުރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅިން ދަތުރުކުރުމުން ދުރުހެލިވަމުންނެވެ. މިއާއެކު ދުނިޔޭގެ ސަޕްލައި ޗޭނަށް ބޮޑެތި ހުރަސްތަކެއް ކުރިމަތިވެ، މުދާ އުފުލުމުގެ އަގުތައް ވަނީ އިންތިހާއަށް ބޮޑުވާން ފަށާފައެވެ. ކަނޑުމަގުން މުދާ އުފުލާ ކުންފުނިތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، ދަތުރުކުރަންޖެހޭ ރާސްތާ ދިގުވުމުގެ ސަބަބުން، ކުރިއަށް އޮތް މަސްތަކުގައި މުދަލުގެ އަގުތައް އެތައް ގުނައަކަށް އުފުލިގެންދާނެއެވެ.
އޭޝިއާގެ އިގްތިސާދާއި ސަޕްލައި ޗޭނަށް ކުރާނެ އަސަރު
މެދުއިރުމަތީގެ ތެލަށް އެންމެ ބޮޑަށް ބަރޯސާވާ އެއް ސަރަހައްދަކީ އޭޝިއާއެވެ. އެހެންކަމުން މި މައްސަލައިގެ އެންމެ ބޮޑު އިގްތިސާދީ ގެއްލުމެއް ތަހައްމަލު ކުރަން ޖެހޭނީ އޭޝިއާގެ ގައުމުތަކަށެވެ. ތަޖުރިބާކާރުން ލަފާކުރާ ގޮތުގައި، ތެލުގެ އަގު 100 ޑޮލަރަށްވުރެ މަތީގައި ހިފެހެއްޓިއްޖެނަމަ، އޭޝިއާގެ މާކެޓުތަކުގައި އިންފްލޭޝަން ރޭޓު ވަރަށް ބޮޑަށް މައްޗަށް ދާނެއެވެ. ހާއްސަކޮށް ޗައިނާ، ޖަޕާން، ދެކުނު ކޮރެއާ އަދި އިންޑިއާ ފަދަ ގައުމުތަކުގެ ސިނާޢީ އުފެއްދުންތެރިކަމަށް ބޮޑެތި ހުރަސްތަކެއް ކުރިމަތިވާނެއެވެ. މި ގައުމުތަކަކީ ދުނިޔޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ މުހިންމު ކާރުހާނާތައް ހުންނަ ގައުމުތަކަށް ވާއިރު، ހަކަތައިގެ އަގު ބޮޑުވުމުން އުފެއްދުންތަކުގެ އަގު ބޮޑުވެ، މުޅި ދުނިޔެއަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ކުރާނެއެވެ.
އޭޝިއާގެ އިގްތިސާދީ ދުވެލި މަޑުޖެހުމަކީ މުޅި ދުނިޔޭގެ އިގްތިސާދަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ކުރާނެ ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ ދުނިޔޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ބޮޑު ބައެއް ހިއްސާކުރަނީ އޭޝިއާގެ ގައުމުތަކުން ކަމަށް ވާތީއެވެ. ތެލުގެ އަގު ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން ކާބޯތަކެތި އުފައްދާ ކާރުހާނާތަކުގެ ހިންގުމުގެ ހަރަދު ބޮޑުވެ، ދަނޑުވެރިކަމަށް ބޭނުންކުރާ ގަސްކާނާގެ އަގުވެސް ވަނީ އުފުލެން ފަށާފައެވެ. މީގެ އިތުރުން، ކަނޑުމަގުން މުދާ އުފުލާ ބޯޓުފަހަރުތައް ދިގު ރާސްތާތަކުން ދަތުރުކުރަން ޖެހުމުގެ ސަބަބުން، ޓްރާންސިޓް ވަގުތު ދެ ހަފުތާއަށްވުރެ ދިގުލައިގެން ގޮސް، ޝިޕިން ކޯސްޓު (ކަނޑުމަގުން މުދާ އުފުލުގެ އަގު) ވަނީ ދެގުނައަށް އުފުލިފައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން އޭޝިއާ ސަރަހައްދުގެ ވިޔަފާރީގެ ހަމަޖެހުން ގެއްލި، އާންމު ރައްޔިތުން ގަންނަ އަސާސީ މުދަލުގެ އަގުތައް އުފުލިގެންދާނެކަމަށް އިގްތިސާދީ މާހިރުން އިންޒާރުދެއެވެ.
ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދާއި ދައުލަތުގެ ބަޖެޓަށް އޮތް ބުރަ
މި ބައިނަލްއަގްވާމީ ކާރިސާގެ ސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެ ފަދަ ސައްތައިން ސައްތަ ތެލަށް ބަރޯސާވާ ކުދި ގައުމުތަކަށް ކުރިމަތިވާނެ ގޮންޖެހުންތައް ވަރަށް ބޮޑެވެ. މާލީ ވުޒާރާގެ ތަފާސްހިސާބުތައް ދައްކާގޮތުން، 2025 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއިން ތެޔޮ އެތެރެކުރުމަށް 10 ބިލިއަން ރުފިޔާ ހޭދަކޮށްފައި ވެއެވެ. މިއީ ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ (ޖީޑީޕީ) ގާތްގަނޑަކަށް 10 އިންސައްތައެވެ. އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކް (އޭޑީބީ) އިން މި މަހު ނެރުނު “އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް އައުޓްލުކް” ރިޕޯޓުގައި ލަފާކޮށްފައިވާ ގޮތުން، މެދުއިރުމަތީގެ މައްސަލަތަކާ ގުޅިގެން 2026 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ ކުރިއެރުން 1.0 އިންސައްތައަށް ދަށަށް ދާނެއެވެ. މިއީ 2025 ވަނަ އަހަރު ހުރި 5.4 އިންސައްތައާ އަޅާބަލާއިރު ވަރަށް ބޮޑު ދަށްވުމެކެވެ. އަދި އިންފްލޭޝަން 5.0 އިންސައްތައަށް އުފުލޭނެކަމަށް ވަނީ ލަފާކޮށްފައެވެ.
ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ތެލުގެ އަގު އުފުލުމާއެކު، ސްޓޭޓް ޓްރޭޑިން އޯގަނައިޒޭޝަން (އެސްޓީއޯ) އިން އެތެރެކުރާ ތެލުގެ އަގު ބޮޑުވެ، ކަރަންޓުގެ އަގާއި ދަތުރުފަތުރުގެ އަގުތައް މައްޗަށް ދިއުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން މަސްވެރިންނަށާއި ފެރީގެ ހިދުމަތްދޭ ފަރާތްތަކަށް ބޮޑެތި ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހޭނެއެވެ. އޭޑީބީގެ ރިޕޯޓުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުން، ރާއްޖެއިން ދާދިފަހުން ސުކޫކް ދައްކާ ހަލާސް ކޮށްފައިވީ ނަމަވެސް، އިގްތިސާދީ ގޮންޖެހުންތައް އަދިވެސް އެބަހުއްޓެވެ. ތެލުގެ އަގު ބޮޑުވުމަކީ ރާއްޖެއިން ބޭރުވާ ޑޮލަރުގެ މިންވަރު އިތުރުވެ، ޑޮލަރުގެ ތާށިކަން އިތުރަށް ބޮޑުވެގެންދާނެ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރާއްޖޭގެ ކަރަންޓުގެ ހިދުމަތް ފޯރުކޮށްދޭ ކުންފުނިތަކުގެ ހިންގުމުގެ ހަރަދު އެތައް ގުނައަކަށް އުފުލިގެންދާނެއެވެ. ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއަށް ބަލާއިރު، ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުގެ އަގު ބޮޑުވުމުން ރާއްޖެއަށް އަންނަ ފަތުރުވެރިންގެ އަދަދު މަދުވެ، ގައުމަށް ވަންނަ ބޭރު ފައިސާގެ މިންވަރު ދަށްވުމުގެ ބިރުވެސް ވަނީ ބޮޑުވެފައެވެ.
މާހިރުންގެ ބަސް
ހަކަތައިގެ ބާޒާރު ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، މި މައްސަލަ ދިގުލައިގެން ހިނގައްޖެނަމަ 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް ދުނިޔޭގެ ތެލުގެ ބާޒާރު ޑެފިސިޓަކަށް ދިއުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އޭޑީބީގެ ސީނިއާ އިކޮނޮމިސްޓް ޖޫލްސް ހޫގޯ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، “ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭ އާމްދަނީ ދަށްވުމާއި ތެލުގެ އަގު ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން ސަރުކާރުގެ ބަޖެޓަށް ކުރިމަތިވާ ފިއްތުންތައް އިތުރުވެ، މާލީ އިސްލާހުތައް ގެނައުން ވަނީ ކުރިއަށްވުރެ މުހިންމުވެފައެވެ.” ސަރަހައްދީ ސަރުކާރުތަކުގެ އޮފިޝަލުންވެސް ދަނީ މިކަމާ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކުރައްވަމުންނެވެ. އޭޝިއާގެ ބައެއް ގައުމުތަކުގެ އިސްވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ހަކަތައިގެ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި ގައުމީ ފެންވަރުގައި ތެޔޮ ރައްކާކުރެވޭނެ ނިޒާމުތައް ގާއިމުކުރުން މިހާރު ވަނީ މަޖުބޫރުވެފައެވެ.
އިގްތިސާދީ މާހިރުން ލަފާކުރައްވާ ގޮތުގައި، އެމެރިކާގެ މި ފިޔަވަޅަކީ ހަމައެކަނި އަސްކަރީ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. މިއީ މުޅި ދުނިޔޭގެ އިގްތިސާދީ ނިޒާމަށް އަންނާނެ ބޮޑު ބަދަލެއްގެ ފެށުމެވެ. ކުރިއަށް އޮތް ދުވަސްތަކުގައި ތެލުގެ ސަޕްލައި ކަށަވަރުކުރުމަށް ގައުމުތަކުން އަވަސް ފިޔަވަޅުތަކެއް ނާޅައިފިނަމަ، އާންމު ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހަރަދުތައް އަތްނުފޯރާ ފަށަށް ދިއުމަކީ ވަރަށް ގާތްކަމެކެވެ.
