ޕާކިސްތާނުގެ އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޕްރޮވިންސް ކަމަށްވާ ޕަންޖާބުގައި، ފަނޑިޔާރުންނާއި ހެކިވެރިންގެ ވަނަވަރު ސިއްރުކޮށްގެން ޓެރަރިޒަމްގެ ޝަރީއަތްތައް ހިންގުމުގެ ހުއްދަދޭ ގާނޫނެއް އެ ޕްރޮވިންސްގެ އެސެމްބްލީން ފާސްކޮށްފިއެވެ.
އޮގަސްޓު 31 ވަނަ ދުވަހު ފާސްކުރި "އެންޓި-ޓެރަރިޒަމް (ޕަންޖާބު އެމެންޑްމަންޓް) ބިލް 2026" ގެ ދަށުން، ޓެރަރިޒަމްގެ ދައުވާ ލިބޭ މީހެއްގެ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރާއި، ދައުވާކުރާ ވަކީލާއި، ހެކިބަސްދޭ މީހުންނަކީ ކޮން ބައެއްކަން ނޭނގި ޝަރީއަތް ހިންގައި ކުށް ސާބިތުކުރެވޭނެއެވެ. މި ބިލު ފާސްކޮށްފައިވަނީ އިދިކޮޅު މެންބަރުން އެސެމްބްލީން ނުކުމެވަޑައިގެން އިހުތިޖާޖުކުރައްވަމުން ދަނިކޮށެވެ. މީގެ ހަތަރު ދުވަސް ކުރިން، މި ބިލު ގާނޫނީ އިދާރާއަކުން ނުވަތަ ޕާލަމެންޓަރީ ކޮމިޓީއަކުން މުރާޖައާކުރުމަށް ސަރުކާރުން އެއްބަސްވި ނަމަވެސް، ފަހުން އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެސް ވަނީ ފާސްކޮށްފައެވެ.
މި ގާނޫނުގެ ދަށުން، ހާއްސަ އުސޫލުތަކުގެ މަތިން ބަލާނެ މައްސަލަތައް ކަނޑައެޅުމަށް ސަރުކާރުން އިސް އޮފިޝަލަކު އައްޔަންކުރާނެއެވެ. މި އޮފިޝަލަކީ ކާކުކަން އެނގޭނީ ހަމައެކަނި ލާހޯރު ހައިކޯޓުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރަށެވެ. މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަށް ހާއްސަ ރައްކާތެރިކަން ބޭނުންވާކަމަށް އެ އޮފިޝަލަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެއީ "ސްޕެޝަލް ސެކިއުރިޓީ ކޭސް" އެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުމުގެ ބާރު އޭނާއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މިގޮތަށް ކަނޑައެޅުމުން، ދައުވާ ލިބޭ ފަރާތަށް އެކަމާ ދެކޮޅަށް އެއްވެސް ޝަކުވާއެއް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
އޮފިޝަލް އެދުމުން، އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު އެ މައްސަލައެއް ހަވާލުކުރާނީ އެންޓި-ޓެރަރިޒަމް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރަކާއެވެ. އަދި ދައުވާކުރާ ފަސް ވަކީލުންގެ ޕެނަލެއް އެކުލަވާލުމަށްފަހު، އޭގެ ތެރެއިން އެކަކު ހިޔާރުކުރާނީ ވެސް އެ އޮފިޝަލެވެ. މިގޮތަށް ކަނޑައަޅާ މައްސަލަތަކުގައި ފަނޑިޔާރުންނާއި، ދައުވާކުރާ ވަކީލުންނާއި، ފުލުހުންނާއި، ހެކިވެރިން އަދި ދިފާއީ ވަކީލުންގެ ވަނަވަރު އެއްވެސް ހާލަތެއްގައި ހާމައެއް ނުކުރާނެއެވެ. ނަމުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންކުރާނީ މަގާމުގެ ނަމެވެ. އަދި ކޯޓު އަމުރުތަކުގައި ސޮއިކުރާނީ ކާކުކަން ނޭނގޭ ގޮތަށެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ހެކިވެރިންނަށް ހާއްސަ ކޯޑުތަކެއް ދީފައިވާއިރު، އަޑު ބަދަލުކުރާ ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކޮށްގެން ޖަލުގައި ތިބެގެން ވީޑިއޯ މެދުވެރިކޮށް ޝަރީއަތްތައް ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ ހުއްދަ ވެސް މި ގާނޫނުން ދެއެވެ. މައްސަލައިގެ ލިޔެކިޔުންތައް ސިއްރުކޮށްފައި ބަހައްޓާނީ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރާއި އޮފިޝަލްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައެވެ. އަދި އިސްތިއުނާފު މައްސަލަތައް ބަލާ ފަނޑިޔާރުންނަށް ވެސް، ފުރަތަމަ މައްސަލަ ބެއްލެވި ފަނޑިޔާރަކީ ކާކުކަން ނާންގާނެއެވެ. މި ގާނޫނުގައި މުއްދަތު ހަމަވާނެ ތާރީހެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާއިރު، އިތުރު ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގެ ބާރު ސަރުކާރަށް ލިބިދޭ މާއްދާއެއް ވެސް ހިމަނާފައިވެއެވެ.
މި ބިލުގައި ސަރުކާރުން ބުނެފައިވާ ގޮތުގައި، މިފަދަ ގާނޫނެއް ގެންނަން ޖެހުނީ ހަތިޔާރުއެޅި ޖަމާއަތްތަކުން ދޭ ހަމަލާތައް އިތުރުވެ، ފަނޑިޔާރުންނާއި ވަކީލުންނާއި ތަހުގީގުކުރާ ފަރާތްތަކުގެ އިތުރުން ހެކިވެރިންނަށް އޮތް ނުރައްކާ ބޮޑުވުމުންނެވެ. ޕަންޖާބު އެސެމްބްލީގެ ސްޕީކަރު މަލިކް މުހައްމަދު އަހުމަދު ހާން ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ފާއިތުވި 20 އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ޓެރަރިޒަމްގެ ސަބަބުން ޕާކިސްތާނަށް ލިބިފައިވާ ގެއްލުންތަކަށް ބަލާއިރު، ދައުވާކުރުމުގެ ނިޒާމު ހަރުދަނާކުރުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. މި ބިލު ހުށަހެޅުއްވި މެންބަރު ހާލިދު މަހްމޫދު ރާންޖާ އަލްޖަޒީރާއަށް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، މައްސަލަ ބައްލަވާ ފަނޑިޔާރު ކަނޑައަޅުއްވާނީ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރެވެ. އަދި ސިޔާސީ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކާ ދެކޮޅަށް މި ގާނޫނު ބޭނުންކޮށްފާނެ ކަމަށް ދެކެވޭ ވާހަކަތަކަކީ ހަމައެކަނި ހީތަކެއް ކަމަށާއި، މިއީ ހަމައެކަނި ނުރައްކާތެރި ޓެރަރިސްޓުންނަށް އަމާޒުކޮށްގެން ހަދާފައިވާ ގާނޫނެއް ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ.
ނަމަވެސް، އިދިކޮޅު ސިޔާސީ ފަރާތްތަކާއި، ގާނޫނީ ވަކީލުންނާއި، އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް މަސައްކަތްކުރާ ޖަމާއަތްތަކުން ވަނީ މި ގާނޫނަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ފާޑުކިޔާފައެވެ. ޖަލަށް ލާފައިވާ އިދިކޮޅު ލީޑަރު އިމްރާން ހާންގެ ޕާކިސްތާން ތަހްރީކޭ އިންސާފް (ޕީޓީއައި) ޕާޓީއަށް ނިސްބަތްވާ މިނިވަން މެންބަރު އަހްމަރު ރަޝީދު ބައްޓީ އަލްޖަޒީރާއަށް މައުލޫމާތު ދެއްވަމުން ވިދާޅުވީ، މިއީ ކޯޓުގެ ބަދަލުގައި ސަރުކާރުން އިންސާފުވެރި ޝަރީއަތަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައެޅުމަށް އުފެއްދި ނިޒާމެއް ކަމަށެވެ. އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، އޮފިޝަލް އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރާ މަޝްވަރާކުރަން ޖެހުނު ނަމަވެސް، އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރުގެ ރުހުން ހޯދާކަށް ނުޖެހެއެވެ.
ޕާކިސްތާނުގެ ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަން (އެޗްއާރުސީޕީ) އިން އަލްޖަޒީރާއަށް ބުނި ގޮތުގައި، މިފަދަ ބާރުތަކެއް ބޭނުންކުރެވޭނެ ހާލަތްތައް ގާނޫނުގައި ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. އޭގެ ސަބަބުން، ސަލާމަތީ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ކަމަށް ބުނެ އާންމު ރައްޔިތުންނާއި، ސިޔާސީ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކާއި، މުޒާހަރާކުރާ މީހުންނާ ދެކޮޅަށް މި ގާނޫނު ނުބައި ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް ކަމަށް އެ ކޮމިޝަނުން ފާހަގަކުރިއެވެ. ލާހޯރުގެ ދުސްތޫރީ ވަކީލެއް ކަމަށްވާ ރިދާ ހުސައިން ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ޓެރަރިޒަމްގެ ސަބަބުން ޕާކިސްތާނަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބިފައިވީ ނަމަވެސް، މި ގާނޫނު އޮތްހާ ހިނދަކު ޕަންޖާބުގައި އިންސާފުވެރި ޝަރީއަތެއް ލިބުމުގެ ހައްގު އޮންނާނީ ހިފެހެއްޓިފައެވެ.
އެހެން ދުސްތޫރީ ވަކީލެއް ކަމަށްވާ މިއާން ދާއޫދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، މިހާރު އޮތް ގާނޫނުގެ ދަށުން ވެސް ފަނޑިޔާރުގެ ބެލުމުގެ ދަށުން ހެކިވެރިންނަށް ރައްކާތެރިކަން ދީ، ސިއްރު ޝަރީއަތްތައް ހިންގުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެއެވެ. ނަމަވެސް އާ ގާނޫނުން އެ ބާރު ސަރުކާރަށް ދީފައިވާ ކަމަށާއި، ނުހައްގުން މީހަކަށް ދައުވާކޮށްފިނަމަ އެކަމުން ސަލާމަތްވުމުގެ ފުރުސަތު ޕާކިސްތާނުގެ ކޯޓުތަކުގައި ކުޑަ ކަމަށް އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. ލާހޯރުގެ އެނަލިސްޓެއް ކަމަށްވާ މާޖިދު ނިޒާމީ އަލްޖަޒީރާއަށް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، 1997 ވަނަ އަހަރު ފާސްކުރި ޕަންޖާބުގެ އަސްލު އެންޓި-ޓެރަރިޒަމް ގާނޫނު ވެސް ވަނީ ސިޔާސީ ބޭނުންތަކަށް ނުބައި ގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްފައެވެ. އަދި ފާއިތުވި 10 އަހަރުގެ ތެރޭގައި ހެކިވެރިންނަށް ބިރުދައްކައިގެން ޕަންޖާބުގައި މައްސަލައެއް ކުރިއަށް ނުގެންދެވިފައިވާ ކަމެއް އޭނާއަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާ ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވިއެވެ.
ނަމަވެސް މީގެ ކުރިން މިފަދަ ހާދިސާތައް ހިނގާފައިވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ލަޝްކަރޭ ޖަންގްވީ ޖަމާއަތް އުފެއްދުމުގައި އިސްކޮށް ހަރަކާތްތެރިވި މަލިކް އިސްހާގުގެ މައްސަލަ ހިމެނެއެވެ. ޝީއީ މުސްލިމުންގެ އެތައް ސަތޭކަ ބަޔަކު މަރާލުމުގެ ތުހުމަތު އޮތް އިސްހާގުގެ މައްޗަށް 200 އަށް ވުރެ ގިނަ ޖިނާއީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ނަމަވެސް، ހެކިވެރިންނާއި ފަނޑިޔާރުން ބިރުން ތިބުމުގެ ސަބަބުން އޭނާ ވަނީ އެތައް ފަހަރަކު މިނިވަންވެފައެވެ. އޭނާ މަރުވީ 2015 ވަނަ އަހަރު ފުލުހުންގެ ބެލުމުގެ ދަށުން ބަޔަކު އޭނާ މިނިވަންކުރި ފަހުން ހިނގި ބަޑީގެ ހަމަލާބަދަލުކުރުމެއްގައެވެ.
ޕާކިސްތާނުގައި ޓެރަރިޒަމްގެ އަމަލުތަކުގައި މަރުވާ މީހުންގެ ނިސްބަތަށް ބަލާއިރު، ޕަންޖާބުގައި މިފަދަ ހާދިސާތައް ހިނގާ މިންވަރު ނިސްބަތުން މަދެވެ. ޓެރަރިޒަމްގެ ސަބަބުން މަރުވާ މީހުންގެ 90 އިންސައްތައަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން މަރުވަނީ ހައިބަރު ޕަހްތުންހުވާއާއި ބަލޫޗިސްތާނުގައެވެ. ނަމަވެސް، ޓެރަރިޒަމްގެ މައްސަލަތައް އެންމެ ގިނަ ހައިބަރު ޕަހްތުންހުވާގައި މިފަދަ ސިއްރު ޝަރީއަތްތަކެއް ހިންގުމަށް ގާނޫނެއް ފާސްކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. ބަލޫޗިސްތާނުގައި 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު މިފަދަ ގާނޫނެއް ފާސްކުރި ނަމަވެސް، މިހާތަނަށް އެ ގާނޫނުގެ ދަށުން އެއްވެސް މައްސަލައެއް ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައިވާކަން އާންމުކޮށް އެނގޭކަށް ނެތެވެ. ސިންދު ޕްރޮވިންސުން ވެސް އެންޓި-ޓެރަރިޒަމް ގާނޫނަށް ބަދަލު ގެނެސްފައިވަނީ ހަމައެކަނި ކޯޓުތަކުގެ އަދަދު މަދުކުރުމަށެވެ.
ސިޔާސީ އެނަލިސްޓެއް ކަމަށްވާ ސަލްމާން ގަނީ އަލްޖަޒީރާއަށް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ޕަންޖާބުގެ ހާލަތު ބަލޫޗިސްތާނާ ތަފާތެވެ. ޕަންޖާބަކީ އަދިވެސް ކޮންޓްރޯލް ކުރެވޭ ތަނެއް ކަމަށާއި، ކޮންމެ ދުވަހަކު ޓެރަރިޒަމްގެ ހާދިސާތައް ނުހިނގާ ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. މެންބަރު ބައްޓީ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ޓެރަރިޒަމްގެ މައްސަލަ ކުޑަ ޕަންޖާބުގައި މިފަދަ ގާނޫނެއް ފާސްކުރުމުގެ ފަހަތުގައި ވަނީ މަރުކަޒީ ސަރުކާރުގެ އެދުމެކެވެ. އަދި 2014 ވަނަ އަހަރު ޕެޝާވަރުގެ އާމީ ޕަބްލިކް ސްކޫލަށް ދިން ހަމަލާއަށްފަހު އާންމުންގެ މައްސަލަތައް އަސްކަރީ ކޯޓުތަކުން ބެލުމަށް ފާސްކުރި ގާނޫނުގައި ވެސް ދެ އަހަރުގެ މުއްދަތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާކަން އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. މި މައްސަލައާ ގުޅިގެން ޕަންޖާބު ސަރުކާރުގެ އިސް އޮފިޝަލުންނާ ގުޅުމަށް އަލްޖަޒީރާއިން މަސައްކަތްކުރި ނަމަވެސް ޖަވާބެއް ލިބިފައެއް ނުވެއެވެ. މި ގާނޫނުގެ މައްސަލަ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުސަތު ބޮޑު ކަމަށް އަލްޖަޒީރާއިން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވެއެވެ.
